106

5 Tüyin

Bul tezde da1)  askorbïn qışqılı degïdroaskorbïn qışqılı Totığw - Totıqsızdandırw (RedOks) jüyesiniň totığwı jäne totıqsızdandırwı da1)  degïdroaskorbïn qışqılınan (DGA(DHA)'nan) dïketogwlon qışqılına (DKG'na) siltili gïdrolïz zertteldi. H–O jäne C=O baylanıstıň toptarın üşinde bolatın mölşerlerde ïnfraqızıl ölşemderden, qoyılğan jolaqtardıň parametrleriniň jäne üyrenşikti jäne kalïbrlew spektrleriniň järdemmen, da1)  ïnfraqızıl spektroskopïyalık reakcïyalardıň baqılawdıň üşin ädisteme da1)  ïnterpretacïya (/ awızşa awdarw), maňızdı bir qoldawdı tanıdı.

Bul baylanıstı, acetïlacetondağı jäne (ïzo-)askorbïn qışqıldarındağı keto-enol tawtomerïyasınıň mäseleleri zertteldi. Jendigäri dïpoldiq momenttiň özgeristerimen proporcïonal'dı O=C valentti terbelisterdiň tärtipteriniň ekstïnkcïya (/ötew) ïntegraldı koeffïcïetiniň kvadrat tamırdıň qundarınıň, körşi qosw toptarınıň ornatwımen salıstırmalı özgerkeni tolıp qaldı. Keto-toptarınıň gïdratacïyasınıň fenomeni, bir oňay molekulada (Bwtanal) ïnfraqızıl - spektroskopïyalıq qwdalay aldı. Birneşe ıqpal etetin effektter sol sebepti, eritindidegi degïdroaskorbïn qışqıldarın janında ïnterpretacïya äli köp mändi. Degenmen, ayqın ayırmaşılıqtar krïstaldı bis-DGA(DHA)'men gïdrattalğan DGA(DHA) formanıň arasında H–O- jäne O=C-valentti terbelisterdiň oblısıdağı payda boldı. Birmändi, bis-degïdroaskorbïn qışqılı (bis-DGA(DHA)) üşin HO-toptardıň deyterïdtewi tabıstı boldı. DGA(DHA)'nıň sabındawın processi üşin, 79.3 kDj/mol''nıň bir aktïvïzacïya energïyamen temperatwranıň jäne pH (rN)nıň funkcïonaldı5)  baylanıstarınıň, bekitildi. Eň köp4)  üş ïnfrakızıl üyrenşikti spektr, D₂O (awır sw) yeritindilerinen elektrondıq derekterdi öňdew (EDÖ) kömegimen böle aldı. Buldar DGA(DHA), DKG, jäne äli (/tağı) bir redwkton - uqsas zat (/substancïya). Sabındaw öniminiň (DKG), pH (rN) metrlik tïtrlew jäne ïnfraqızıl spektroskopïya tarapınan pK_k (rK_k) tabılğan qunı, oksokarbon qışqıldarınıň pK_k (rK_k) belgili qundarına säykes keledi. Täbiletkilermen spektrlerde kömirqışqıl gazdıň (CO₂) bilimi, dekarboksïlazaw isteytin DKG'nda jazılıp qoyıla aladı. Degenmen, 37 C bolğanda eritindide, bïik şoğırlandırwlarda DKG, äli (/tağı) boldı endi turaqtı türde. Lasqa ïnfraqızıl-spektroskopïyamen äli spektr fotometrmen, flworescencïyalı spektroskopïyamen, jäne sonımen birge (/sonday-aq) elektrondıq paramagnïtti rezonanstan (EPR'tan) spektroskopïyamen, DKG negizgi3)  eritindilerden süyene, DKG jiktewdiň reakcïyaları sonımen birge (/sonday-aq) beytarap jäne siltiligi pH (rN) oblısta, sapa boyınşa zertteldi. Bïik pH (rN) kunnıň janında bir lağıl-qızıl zat, da1)  DGA(DHA)'nan da1)  DKG'nan damıdı. Äwe ıqpaldarına qarsı ol turaqsızdıq, jäne radïkaldıq processtermen baylanıstırıla äkelinip biledi. R–O ● radïkaldarına körseten bir EPR (EPR) sïgnalı tabıldı.

Totıqsızdandırwğa jäne totığwğa, DGA(DHA)'nıň jäne DKG'nıň turaqsızdıqtarı ıqpal etetini, problemalıq. Sondıqtan, DGA(DHA)'nıň qosımşa sabındanw artınan NADH'nıň ekvïmolyarlıq şoğırlandırwları, tek qanası jartılay fïzïologïyalıq pH (rN) oblısta DGA(DHA) qısqartadı (/ tömendetedi ?). H-S toptarı üşinde bolatın swbstancïyalarmen redwkcïyalarda2)  sol tärizdi jumıs isteydi. Bul üşin joramaldağan bir reakcïyanıň reti DGA(DHA)'nıň sabındanwı salıstırılatını tabıldı. Degenmen, H–S toptarımen reakcïyalarda, DHA'nıň menşikti (/ osısı) totıqsızdandırwdıň reakcïyasınan eretini bir aralıq jağday, infraqızıl spektroskopïyalıq rastaladı. Totığw reakcïyaları tarapınan, C(6)–O–C(3) saqïna qurastırwğa üşin qabilyetsizben qabilyetti twındılardıň (/derïvattardıň) arasıňdağı ayqın ïnfraqızıl spektroskopïyalıq ayırmaşılıqtar tabıldı.

---

Nota:	Qazaqşa sïnonïmder Қазақша синонимдер Kasachische Synonyme:
1)	da ... da ... ... qalay sol sïyaqtı ... ... sonday-aq ...
2)	redwkcïya totıqsızdanw (?) totıqsızdandırw (?)
3)	negizgi: ~ eritindi analıq: ~ eritindi ana: ~ eritindi (?)
4)	eň köp maksïmal
5)	funkcïonaldı täweldi