106

5 Čoahkkáigeassu

Das duodjis sihke askorbinsuvri[11]  / dehydroaskorbinsuvri[11]  - redoks-systema oksydēren[12]  ja redukšuvdna[13]  juo dehydroaskorbinsuvrre[14]  (DHA) eamalaš[15]  hydrolysa[16]  diketogulonsuvrái[17]  (DKG'-ái[18] ) dutkoje. H–O ja C=O čanasjoavkkuid[70]  sisdoliin[19]  substánssain infrarukses-mihtádusain eret, dutkamiid stáhpiparamehteriid ja norbmaspektraid[20]  ja muddenspektraid veagas, sihke reakšuvnnaid infrarukses-spektroskohpalačča mearkkašeami guoskevaš metodihkka[21]  juo čilgehus[22] , muosáhii[23]  dehálačča[24]  doarjalusa[25] .

Das oktavuođas keto-enolatautomeriija[26]  problemat[27]  asetylasetonis ja (iso-)askorbinsuvrriin dutkoje. Dasa lassin čielggai, ahte njealjehasruohttasa árvvuk O=C fanahan-vibrašuvnna-vugiid integrála ekstinkšuvnna koeffisientta, mat leat gorálaš dipolamomeantta earáhusaide, bokte[71]  ránnjá[34] čanas[70]  substitušuvnna[69]  molsašuvve verdásaš. Ketojoavkkuid hydrašuvnna fenomena[35]  máhttái dutkot (/guorrot ??) ovttas eaŋkalii molekylas (Butanálas) infrarukses-spektroskohpalaš. Dehydroaskorbinsuvrriide luvis čilgehus[22]  lea ain máŋggačilggolaš válljugasaid[36]  nuppiid[37]  váikkuheddjiid beavttuid[38]  dihte[39] . Goittotge[40]  čielgasat erohusat kristállalačča[41]  bis-DHA'-re[42]  ja hydráhtalačča DHA'-re[42]  forpma[43]  gaskkas adde boađusin[44]  H–O ja O=C fanahan[28] -vibrašuvnna[29] -suorggis. Ovttačilggolaš[45]  HO-joavkkuid deuterašuvdna lihkostuvai[46]  bis-DHA'-ái[47] . DHA-saponifikašuvnnajođu[48]  guoskevaš, temperatuvra- ja pH-sorjavaččak[49]  oktavuođak[50]  dutkoje[51]  79.3 kJ/mol aktivašuvnna-energiijain. Ovttas golbmii infrarukses-standárdaspektrat máhttáje[52]  botkehit D₂O-luviin eret elektrovnnalačča[53]  diehtogieđahallama (EDG) veagas[4] . Das leat DHA, DKG ja okta lassin reduktovdna-láhkásaš substánsa. Saponifikašuvnna produkta (DKG'-ri[54] ) guoskevaš pK_s árvu, pH-titrašuvnna ja infrarukses-spektroskopiija veagas[4]  dutkan, vástida[55]  okso-karboksilsuvrriid dovdosiidda pK_s-árvvuis[56] . CO₂-ráhkadeapmi tableahtaid spektrain dekarboksilerejeaddjái DKG'-ái[18]  máhttá dolvvohallat ruovttoluotta. Goittotge[40]  sullii 37°C allosaččas konsentrašuvnnain luvis DKG lea ain oalle[57]  nanus. Álggahal'li DKG-vuorkáluviid[58]  rájes, DKG-bieđganeamireakšuvnnat dutkoje kvalitatiiva maid neutrálii ja eamalažžii pH-suorggis, sihke infrarukses-spektroskopiijain juo spektrofotometriijain, fluoresceansaspektroskopiijain ja maiddái (EPR) elektroparamagnehtalaččain resonánsaspektroskopiijain[59] . Sihke DHA rájes juo DKG rájes ovdánii okta rubiidnarukses substánsa allosaččas pH-árvvus. Son lea eahpenanus áimmu[60]  váikkuhusaid vuostá[61]  ja son máhttá biddjot radikálalaččaiguin proseassaiguin osis. Akta[62]  R–O●­-radikálaide čujuheaddji EPR-signála[63]  gávdnui.

Lea problemáhtalaš, ahte redukšuvdna ja oksydēren[12]  báinnahallet DHA- ja DKG-eahpenanusvuođaide[64] . De dal'le lassin DHA-saponifikašuvnna dihte[39] , ekvimolárat NADH-konsentrašuvnnat dušše eahpedievaslaš reduserejit DHA fysiologalaččas pH-suorggis. Seamma[65]  gusto redukšuvnnaide H–S - joavkosisdoliiguin[19B]  substánssaiguin, maid várás DHA-saponifikašuvdnii láhkásaš boasttooinnolaš reakšuvdnavuoibmi gávdnui. Goittotge[40]  reakšuvnnaide H–S - joavkkuiguin infrarukses-spektroskohpalaš duođaštuvvo okta[62]  gaskadili, masa duođalaš DHA-redukšuvnnareakšuvdna guorrá[66] . Oksydērenreakšuvnnain[12]  C(6)–O–C(3) - riekkisráhkadeami[67]  eahpedáiddolaččaid ja dáiddolaččaid deriváhtaid gaskkas, čielgasat infraruksesspektroskohpalaččat erohusat gávdnoje[68] .

---

Nota:	Sámegielat synonymat: Samische Synonyme:
1)	čuovvovaš boahtte
2)	doavttergráda nákkáhallan doaktárnákkáhallan
3)	namahus tihttel
4)	veagas vehkiin
5)	askorbin askorbiidna
6)	gulon gulovdna
7)	suvri; GENITIV: suvrri, suvrre háhppu; GENITIV: háhpu
8)	bealis beales
9)	INFINITIV PARTIZIP PERFEKT almmuhit almmuhan almmustahttit almmustahttán almmustuhttit almmustuhttán ? almmostuhttit almmostuhttán ??
10)	máilmmiviidosaš [ILLATIV]: máilmmiviidosažžii globála [ILLATIV]: globálii
11)	askorbinsuvri askorbiidnasuvri askorbinháhppu askorbiidnaháhppu
12)	oksydašuvdna oksydēren oksideren
13)	redukšuvdna reduseren
14)	dehydroaskorbinsuvri dehydroaskorbiidnasuvri dehydroaskorbinháhppu dehydroaskorbiidnaháhppu DHA
15)	eamalaš eama-... alkalilaš alkaliijalaš
16)	eamalaš hydrolysa eamahydrolysa
17)	diketogulonsuvri diketogulovdnasuvri diketogulonháhppu diketogulovdnaháhppu DKG
18)	DKG'-ái DiKetoGulon-suvrái
19)	sisdoliin sisdolliin
19B)	sisdoliiguin sisdolliiguin
20)	norbmaspektraid standárdaspektraid
21)	metodihkka vuohkeoahppa
22)	čilgehus dulkon tulkon interpretašuvdna
23)	muosáhii (Indik+Imperf+3.pers.Sg.(muosáhit)) muosáheigga (Indik+Imperf+3.pers.Dual(muosáhit))
24)	dehálačča deaŧalačča
25)	doarjalusa doarjaga veahki
26)	keto-enolatautomeriija keto-enovlatautomeriija
27)	problemat (=Sprachstandard) problemak
28)	fanahan vanahan
29)	dearbamohke dearbamohki vibrašuvnna
30)	koeffisientta gerddona
31)	njealjehas- kvadráhta- kvadráhtta-
32)	árvvuk árvvut
33)	guovttenáhpi dipola dipovla
34)	gránnjá- grán'njá- ránnjá- rán'njá-
35)	fenomena albmoneapmi
36)	válljugasaid nuppádiid
37)	nuppiid nuppit
38)	beavttuid ...(??)=GEN.Pl.(efeakta) váikkuhusaid
39)	dihte dihtii
40)	goittotge [Partikel] (??) goittot [Partikel] (??) goitge [Partikel] (??) goit [Partikel] (??) muhto [Konjunktion] (??) almmatge [Adverb] (??)
41)	kristállalačča krystállalačča
42)	DHA'-re DeHydroAskorbin-suvrre DHA'-ri DeHydroAskorbin-suvrri
43)	forpma foarpma fuorpma háme hámi
44)	adde boađusin ledje boađusin
45)	ovttačilggolaš čielggas čalmmus
46)	lihkostuvai lihkustuvai
47)	DHA'-ái DeHydroAskorbin-suvrái
48)	jođu prosessa proseassa
49)	sorjavaččak sorjavaččat sorjasak sorjasat
50)	oktavuođak oktavuođat
51)	dutkoje dutkojedje
52)	máhttáje máhttájedje
53)	elektronalačča elektrovnnalačča
54)	DKG'-ri DiKetoGulon-suvrri
55)	vástida fástida
56)	árvvuis árvvuin
57)	oalle oalli
58)	vuorkáluviid rádjuluviid
59)	EPR elektroparamagnehtalaš resonánsaspektroskopiija EPD elektroparamagnehtalaš dávástusspektroskopiija EID elektrovdna-iešjorranimpulsa-dávástusspektroskopiija EIR elektrovdna-iešjorranimpulsa-resonánsaspektroskopiija
60)	áimmu almmi ilmma
61)	vuostá vuostái
62)	akta okta
63)	signála mearka
64)	eahpenanusvuođaide eahpestargatvuođaide eahpestarggasvuođaide eahpestáđisvuođaide eahpedássitvuođaide
65)	seamma seammá
66)	guorada guorrá guorrasa
67)	ráhkadeame ráhkadeami
68)	gávdnoje gávdnojedje
69)	substitušuvdnii ... báinnahalle bokte71)  substitušuvnna ... molsašuvve
70)	funkšuvnna joavkkuid (??) funkšuvnnalašjoavkkuid funkšuvnnalaččaid joavkkuid čanasjoavkkuid
71)	bokte bokti bakte bakto Revision on tour ...

---

Čoavdasátnelistu (list of keywords, liste over nøkkelord, lista över sökord, avainsana-luettelo, Список ключевых слов):

Detlef, Pagel, Giessen, 1992, DHA, DKG, EID, EIR, EPD, EPR, NADH, pH, pKs, aktivašuvnna, asetonis, asetyl, askorbin, árvu, bieđganeami, bis, butanálas, čanas, čilgehus, čoahkkáigeassu, dehydro, deuterašuvdna, diketo, dipolamomeantta, doavttergráda, eamalažžii, ekstinkšuvnna, elektro, energiijain, enola, fluoresceansa, fotometriijain, fysiologalaččas, gaskadili, gulon, hydrašuvnna, hydráhtalačča, hydrolysa, infrarukses, integrála, iso, joavkkuid, karboksil, keto, koeffisientta, konsentrašuvnnain, kristállalačča, luvis, mihtádusain, mudden, namahus, nanus, nákkáhallama, neutrálii, norbma, ŋ -, okso, oksydašuvdna, paramagnehtalaččain, paramehteriid, produkta, radikálaide, radikálalaččaiguin, rahpama, ráhkadeapmi, reakšuvdna, redoks, reduktovdna, resonánsa, riekkis, saponifikašuvnna, spektro, spektroskopiijain, stáhpi, suorggis, suvri, šuvdna, tableahtaid, tautomeriija, temperatuvra, titrašuvnna, vibrašuvnna, vuoibmi, vuorká,